هوش مصنوعی، دستیار تخصصی یا جایگزین متخصص؟

دکتر سپهرتاج – روانپزشک

در دنیای امروز، فناوری و ارتباطات با سرعتی چشمگیر در حال گسترش‌اند. هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) نیز یکی از ابزارهایی است که نقش مهمی در دسترسی آسان و سریع به داده ها دارد. از ادبیات و آموزش گرفته تا کشاورزی، معماری، مهندسی، پزشکی و حقوق، این فناوری امکان پاسخ‌گویی به بسیاری از پرسش‌ها را در کمترین زمان فراهم کرده است.

اما در کنار این فرصت ارزشمند، پرسشی اساسی مطرح می‌شود: آیا هر پاسخی که از هوش مصنوعی دریافت می‌کنیم، می‌تواند جایگزین نظر متخصص و کارشناس شود؟ در چه مواردی و چگونه از هوش مصنوعی بهره بگیریم؟

متخصصان، پژوهشگران و دانشجویان می‌توانند از هوش مصنوعی برای بررسی پژوهش‌ها، تحلیل داده‌ها، یافتن راهکارهای تازه و افزایش سرعت کار خود استفاده کنند. آنان، دست‌کم در حالت مطلوب، پاسخ‌های دریافتی را با دانش، تجربه و مسئولیت حرفه‌ای خود می‌سنجند و کارهای موردنظر را در زمان کوتاه‌تری انجام می‌دهند. اما برای افراد غیرمتخصص، تشخیص پاسخ درست از نادرست یا کاربرد یک داده عمومی در شرایط خاص، آسان نیست. به‌ویژه آنکه هوش مصنوعی گاه با اعتمادبه‌نفس کامل، اطلاعات نادرست یا منابع ساختگی ارائه می‌دهد. این پدیده که توهم هوش مصنوعی (AI Hallucination) نامیده می‌شود، می‌تواند بسیار گمراه‌کننده باشد.

برای مثال، ممکن است فردی درباره دارویی که پزشک برایش تجویز کرده است، در اینترنت یا هوش مصنوعی جست‌وجو کند و متوجه شود که آن دارو برای بیماری‌های دیگری نیز تجویز می‌شود. سپس نتیجه بگیرد که پزشک با تجویز آن دارو، احتمالاً بیماری دیگری در او تشخیص داده یا دارو را به اشتباه تجویز کرده است. درحالی‌که بسیاری از داروها کاربردهای متفاوتی دارند و علت تجویز آن‌ها به شرایط بالینی، دوز دارو و هدف درمان بستگی دارد.

برای نمونه، بیماری را در نظر بگیریم که سابقه خشم شدید، درگیری‌های مکرر خانوادگی و درگیری فیزیکی خارج از منزل دارد. این فرد پس از ارزیابی روان‌پزشکی، ریسپریدون یک میلی‌گرم دریافت می‌کند. اگر با جست‌وجو متوجه شود که این دارو یکی از درمان‌های اصلی شیزوفرنی است، ممکن است دچار استرس، سردرگمی و تردید در مصرف دارو شود. البته حق دارد درباره علت تجویز دارو سؤال کند و پاسخ روشن بخواهد. اما چنانچه مانند دهه‌های قبل به اینترنت یا هوش مصنوعی دسترسی نداشت، شاید بدون این ابهام درمان را ادامه می‌داد و در موعد مقرر به روان‌پزشک مراجعه می‌کرد.

در اینجا باید دانست که هوش مصنوعی داده ها و تحلیل‌هایی ارائه می‌کند، اما اعتبارسنجی و به‌کارگیری آن‌ها در شرایط واقعی، به قضاوت انسانی نیاز دارد. پزشک نیز بر پایه دانش و تجربه بالینی (Clinical Knowledge) و با ایجاد رابطه درمانی (Therapeutic Alliance)، به ارزیابی و درمان بیمار می‌پردازد.

در امور کشاورزی، هوش مصنوعی می‌تواند درباره نوع خاک، آبیاری، آفات و انتخاب محصول اطلاعات مفیدی ارائه کند، اما توصیه مناسب برای یک زمین مشخص، به شرایط اقلیمی، کیفیت آب، وضعیت خاک و تجربه عملی نیز وابسته است.

در معماری و مهندسی، این فناوری می‌تواند طرح‌های اولیه و محاسباتی پیشنهاد دهد، اما ایمنی ساختمان، اعتبار محاسبات و انطباق طرح با شرایط واقعی باید به‌طور تخصصی بررسی شود.

در حقوق نیز هوش مصنوعی می‌تواند قوانین و اسناد را بررسی کند یا پیش‌نویس یک متن حقوقی را تهیه کند. بااین‌حال، احتمال ارائه اطلاعات نادرست، استناد نامعتبر یا نادیده گرفتن جزئیات پرونده وجود دارد و این موارد ممکن است بر نتیجه پرونده تأثیر منفی بگذارند. یک پاسخ کلی نمی‌تواند بدون بررسی کارشناس مربوطه، جای مشاوره حقوقی تخصصی را بگیرد.

حتی در ادبیات، هوش مصنوعی می‌تواند شعر و داستان تولید کند. برای نمونه، من یک شعر شناخته‌شده حافظ را به هوش مصنوعی دادم تا با الهام از معنای آن، شعری مشابه بسراید:

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مدارا

هوش مصنوعی چنین سرود:

«جهان به مهر و مدارا شود پر از آرام
دل از کدورت بشوی و ببخش به کام دوستان»

این مقایسه نشان می‌دهد که تولید یک متن، به‌تنهایی نمی‌تواند بیانگر عمق معنایی، ارزش ادبی یا تجربه انسانی نهفته در آن باشد. چراکه هوش مصنوعی ساختارهای زبانی را بازسازی می‌کند، اما انسان روح و تجربه زیسته را در کلمات می‌دمد.
شاید بی دلیل نباشد که در محافل علمی و تخصصی وقتی مراجع یا افراد عادی به هوش مصنوعی استناد می کنند باعث تعجب و گاهی خنده متخصصان می شود.

هرچند یکی از جذابیت‌های هوش مصنوعی، سرعت پاسخ‌گویی و دسترسی آسان به داده‌ها (Data) است، اما داده‌ها به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیستند. پاسخ روان و سریع، لزوماً پاسخ درست نیست. گاهی تمایل ما به صرفه‌جویی در وقت و هزینه یا رسیدن سریع به نتیجه، باعث می‌شود بررسی کارشناسانه را کنار بگذاریم و پاسخ آماده را جایگزین دانش و تجربه تخصصی کنیم. در واقع، هوش مصنوعی اطلاعات و تحلیل‌هایی ارائه می‌دهد، اما استفاده درست از آن‌ها به دانش تخصصی، ارزیابی انتقادی و شناخت شرایط واقعی نیاز دارد.

هدف از این یادداشت، کنار گذاشتن هوش مصنوعی نیست، بلکه شناخت توانایی‌ها و محدودیت‌های آن و استفاده درست از این ابزار نوین است. می‌توان از آن برای آشنایی اولیه با یک موضوع، یادگیری مفاهیم و آماده کردن پرسش‌های مناسب بهره گرفت. در مسائل حساس، به‌ویژه سلامت، ایمنی، حقوق و دیگر مسائل مهم باید متناسب با شرایط واقعی، با نظر کارشناسان و متخصصان مربوطه بررسی و انجام شوند.

آگاهی رمز تغییر…