مرگ سوگند و نگاه مالکیتمحور به فرزند، با نگاهی روانشناختی
دکتر سپهرتاج – روانپزشک
اگر فاجعه مرگ خشونتبار سوگند صیادی، دانشآموز ۱۶ ساله، و روایتهای منتشرشده درباره چگونگی وقوع آن صحت داشته باشد، با حادثهای فراتر از یک پرونده جنایی معمول روبهرو هستیم. این واقعه نشاندهنده خطری جدی درباره آسیبهای عمیق اجتماعی و روانشناختی است که هنوز بر جامعه امروز ایران سایه افکنده است:
۱- تفکر مالکیتمحور برخی پدران نسبت به فرزندان
۲- مفهوم مخدوش «آبرو» و تعصب
۳- ضعف نظام حمایتی آموزشوپرورش در مواجهه با بحرانهای نوجوانی
۱- نگاه مالکیتمحور به فرزند
یکی از تفکرات غلط و خطرساز در بخشی از جامعه سنتی ما، تلقی فرزند بهعنوان دارایی و امتداد شخصیت پدر است. این نگرش گاه با برداشت از برخی مقررات مدنی و جزایی، از جمله تفاوت در مجازات پدر در قتل فرزند، تقویت میشود. پدر گاهی حق خود میداند که هرگونه رفتار مخالفتآمیز فرزند را نوعی ضربه به اقتدار و اعتبار اجتماعی خود تلقی کند. در حالی که مسئولیت والدین، حمایت، تربیت و آمادهسازی فرزند برای زندگی مستقل است، نه اعمال مالکیت و قدرت نامحدود.
در انسان نیز، مسئولیت والدین فراتر از تولیدمثل است و مراقبت، حمایت و آمادهسازی فرزند برای زندگی مستقل را در بر میگیرد. نوجوانی یکی از حساسترین مراحل شکلگیری هویت و استقلال شخصیت است. برخوردهای تهدیدآمیز، خشونت و سلب اختیار، نهتنها مشکلات را حل نمیکند، بلکه آسیبهای عمیق روانی و گاه جبرانناپذیری به همراه دارد.
۲- آبرو، تعصب و خشونت
در بخشی از فرهنگ اجتماعی ما، «آبرو» به اشتباه با حفظ ظاهر و پنهان کردن واقعیتها همتراز شده است. گاهی ترس از قضاوت اطرافیان چنان بر ذهن والدین مسلط میشود که جان فرزند را فدای انتظارات اجتماعی میکنند. در چنین مصاف خودخواهانهای، اگر قانون و نهادهای حاکمیتی و حمایتی، دست خشونتطلبان را باز بگذارند، چنین وضعیتی میتواند زمینهساز فجایعی مانند آنچه در پرونده سوگند مطرح شده است، باشد.
از منظر دین، علوم روانشناختی، علوم اجتماعی، عقل و منطق، هیچ رفتار یا انتخابی از سوی نوجوان، مجوز ضربوشتم یا کشتن او توسط پدر نیست. بهویژه کسانی که به ادیان الهی باور دارند، نیک میدانند که پدر، آفریدگار نیست و آنکه سرنوشت انسانها را رقم میزند، آفریدگار است.
۳- مسئولیت آموزشوپرورش در حفاظت از نوجوانان
مدرسه پس از خانواده، مهمترین محیط رشد روانی و اجتماعی کودکان و نوجوانان است. وظیفه مدرسه صرفاً آموزش کتابهای درسی و تبدیل دانشآموزان به «بانک اطلاعاتی» برای ورود به دانشگاه نیست، آن هم دانشگاهی که پس از فارغالتحصیلی، در بسیاری از موارد شروع سرگردانی است. مدرسه باید مهارتهای زندگی، استقلالیابی، استعدادیابی، مسئولیتپذیری، تنظیم هیجان، احترام به تفاوتها و حل تعارض را آموزش داده و محیطی برای رشد خلاقیت نوجوان فراهم کند.
اگر روایتهای منتشرشده درباره نحوه برخورد مدیر مدرسه با سوگند صحت داشته باشد، باید پرسید: چرا به جای ارزیابی وضعیت روانی و خانوادگی او و بررسی احتمال خطر، نشانههای احتمالی تهدید نادیده گرفته شده است؟ مدیران و مشاوران باید توانایی شناسایی نشانههای خطر، شنیدن نگرانیهای دانشآموزان و ارجاع بهموقع آنان به متخصصان را داشته باشند. بهویژه اگر نوجوانی از بازگشت به خانه ابراز ترس کند، پیش از تماس با فردی که احتمال تهدید از سوی او مطرح است، باید امنیت جانی دانشآموز را خط قرمز بداند.
در صورت تأیید این روایتها، عملکرد چنین مدیری نهتنها نیازمند بررسی جدی و پاسخگویی است، بلکه در صورت احراز قصور یا تخلف، باید با برخورد قانونی متناسب روبهرو شود.
فارغ از نتیجه نهایی تحقیقات قضایی، وزارت آموزشوپرورش و بهویژه وزیر، باید درباره عملکرد مجموعه تحت نظارت خود پاسخگو باشد. مطالبه بازخواست مسئولان مربوطه، از مدرسه تا مدیران بالادستی، مطالبهای جدی و قابل دفاع است.
برای پیشگیری از تکرار چنین حوادثی، ضروری است در دستورالعملهای مدارس، رویکردهای حمایتی و روانشناختی جایگزین رویکردهای تنبیهی شوند. مدیران و مشاوران باید در زمینه روانشناسی نوجوان، خشونت خانگی، مهارتهای ارتباطی و ارزیابی خطر آسیبرسانی، آموزشهای لازم را ببینند.
همچنین آموزش والدین، بهویژه پدران، درباره ویژگیهای دوران نوجوانی و تدوین قوانین مدنی که از حق حیات و رشد فرزند حمایت کند، نه از حق مالکانه پدری، ضرورتی انکارناپذیر است.
در نهایت، باید به یک اصل بنیادین توجه کرد: فرزند پیش از آنکه فرزندِ کسی باشد، یک انسان است. حق زندگی، امنیت، کرامت و برخورداری از آیندهای مستقل را دارد که با نارضایتی والدین یا تعصبات اجتماعی، قابل سلب نیست.
آگاهی رمز تغییر…











